Istočni petak – Praznik Živonosnog istočnika i dan isceljenja
Srpska pravoslavna crkva i vernici danas obeležavaju Svetli petak. Na današnji petak se ne posti jer mu je prethodio najduži post u godini.
Istočnim petkom zove se u narodu današnji praznik Majke Božje. Njegovo slavljenje poteklo je u hramu kod izvora pored Carigrada, koji se nazivao „Živonosni istočnik“. Ovu crkvu podigao je vizantijski car Lav Veliki u petom veku.
Predanje kaže da je on jednom naišao u šumi na slepog čoveka. Po Božjem ukazanju, našao je izvor, napojio slepca i umio ga, i ovaj je tad progledao. Kad je Lav postao car, na tom mestu je podigao crkvu. Narod je dolazio sa svih strana, tražeći i nalazeći leka, tako da je car Justinijan, nakon sto godina, i sam se izlečivši, obnovio i proširio hram. Tu su se isceljivali od vodene bolesti, sušice, besnila, raka, groznice i temperature, neplodnosti, skorbuta, tumora, duševnih bolesti, bolesti očiju i još mnogih drugih. Istorijat ove svetinje i povest današnjeg praznika zapisao je Nikifor Kalist u 14. veku.
Na ikoni se slika Majka Božja sa detetom, iznad izvora, kojem prilaze slepci, bogalji, carevi i sveštenici. Kod Srba se ovaj dan naziva još Svetlim petkom, jer pada u petak Svetle sedmice, Blagim petkom, jer se blaži, ne posti se. Običaj je bio da se zorom izlazi na najbliži izvor ili vodicu, gde se umiva, pije voda, bere cveće, veseli, nakon velikoposnih dana i vraća se kući tek uveče. Današnji praznik, kao slavu, proslavljale su ponegde mehandžije.
Današnji petak ima mnoga imena. Svetli je zato što je u Svetloj nedelji. Prvi petak nakon Vaskrsa se u narodu još zove Beli ili Blagi petak. Za ovaj petak u Srbiji i Bosni je rašireniji naziv Istočni petak dok je u nekim krajevima poznat i kao Sebični i Blaženi. U nekim krajevima Srbije „blažiti“ znači jesti „blagotu“ odnosno mleko, sir, kajmak… Tako da ovaj poslednji naziv upućuje na još jednu posebnost ovog dana jer je reč o jednom od retkih petaka u godini kada se ne posti
.
Svetli petak se još zove i Izvor izlečenja jer na ovaj dan vernici odlaze na obližnji izvor i umivaju se radi izlečenja od mnogih bolesti.
Ovaj petak je dan u Svetloj nedelji posvećen proslavljanju Presvete Bogorodice koja se na danas u bogosluženju naziva Živonosni istočnik. Zato je reč o danu posebno posvećenom ženama i majkama koje danas ne bi trebalo ništa da rade.
U nekim krajevima Srbije žene na Svetli petak treba da porane i u ranu zoru odu na najbliži izvor ili vodicu, gde se umivaju, piju vodu, beru cveće, vesele i vraćaju se kući tek uveče. Tako su bake nekada savetovale svoje unuke da porane jer se verovalo da će im tako cela godina proći u sreći i veselju.
Današnji praznik, kao slavu, proslavljale su ponegde mehandžije, a reč je i o seoskom prazniku u nekim krajevima gde se zbog toga kolje jagnje.
Na ovaj dan se u selima oko Niša i Pirota ponovo farbaju jaja kao i za Uskrs samo što su namenjena mrtvima i biće odneta na groblja u ponedeljak.
(Pančevac)
