Pre dve godine bila su aktuelna istraživanja nemačko-srpske arheološke ekipe na lokalitetu Ugar-Bajbuk kod Opova. Rezultati istraživanja sprovedenih od 2022. do 2024. godine sada su objedinjeni i naučno publikovani, a donose značajno drugačiju sliku jednog od najvažnijih neolitskih lokaliteta u južnom Banatu.

Međunarodna grupa arheologa objavila je 31. avgusta u međunarodnom naučnom časopisu Archaeologia Austriaca rad „Opovo Revisited. Reconstructing Settlement Development and Social Structures in the Late Neolithic Site of Opovo Ugar-Bajbuk, Serbia“ („Ponovo o Opovu: rekonstrukcija razvoja naselja i društvenih struktura na kasnoneolitskom lokalitetu Opovo Ugar-Bajbuk u Srbiji“).

Autori rada su Fynn Wilkes, Miroslav Birclin, Martin Furholt, Tijana Stanković Pešterac, Kata Furholt, Ildiko Medović, Aleksandar Medović, Henry Skorna, Marcel Rodens, Robert Hofmann i Ruth Tringham, a istraživanje povezuje stručnjake Univerziteta u Kilu, Narodnog muzeja Pančevo, Muzeja Vojvodine i Univerziteta Kalifornije u Berkliju.

Naselje mnogo veće nego što se ranije mislilo

Ugar-Bajbuk je arheolozima poznat decenijama. Prva velika istraživanja sprovedena su osamdesetih godina prošlog veka, kada je lokalitet istraživala međunarodna ekipa predvođena američkom arheološkinjom Ruth Tringham. Na osnovu tadašnjih podataka pretpostavljalo se da je naselje zauzimalo oko pet hektara i da je u njemu živelo približno 200 stanovnika, prenosi Glas Opova.

Savremene metode, međutim, značajno su promenile ovu sliku. Tokom istraživanja od 2022. do 2024. godine korišćeni su geomagnetna snimanja, geoarheološka bušenja, površinska istraživanja i radiokarbonsko datovanje. Bez velikih iskopavanja, istraživači su tako uspeli da dobiju mnogo potpuniju sliku onoga što se nalazi ispod zemlje.

Rezultati ukazuju na 180 do 220 kućnih struktura, kao i na čak pet opkopa koji su okruživali naselje. Time se pokazalo da je Ugar-Bajbuk bio znatno veće i prostorno složenije naselje nego što se pretpostavljalo na osnovu istraživanja iz osamdesetih godina.

Novo radiokarbonsko datovanje pokazuje da glavni period života naselja treba smestiti približno između 4850. i 4725. godine pre nove ere. Drugim rečima, pre oko 6.800 godina na prostoru današnjeg opovačkog atara postojala je velika i dobro organizovana zajednica vinčanske kulture.

Zajednica sa malim društvenim razlikama?

Posebno zanimljiv deo istraživanja odnosi se na društvenu organizaciju stanovnika Ugar-Bajbuka. Analiza veličine kuća pokazala je relativno male razlike u materijalnom bogatstvu njihovih stanovnika. Istraživači smatraju da su određene ekonomske razlike verovatno postojale, ali da nema pokazatelja izražene društvene raslojenosti.

Još jedan zanimljiv trag predstavljaju veliki opkopi oko naselja. Njihova izgradnja zahtevala je organizaciju i zajednički rad velikog broja ljudi. Autori studije zato razmatraju mogućnost da je reč o zajednici sposobnoj da organizuje velike zajedničke poduhvate, ali bez jasnih pokazatelja da je iza njih stajala snažna hijerarhijska vlast.

Nova istraživanja tako menjaju dosadašnju predstavu o Ugar-Bajbuku kao relativno malom neolitskom naselju. Lokalitet kod Opova danas se sagledava kao jedno od većih poznatih naselja kasnog neolita u južnom Banatu, značajno i za razumevanje širih društvenih i trgovačkih veza tog vremena.

Ipak, jedno od velikih pitanja ostaje otvoreno – zbog čega je naselje na kraju napušteno. Autori studije navode da se društveni ili ekonomski razlozi njegovog prestanka za sada ne mogu pouzdano utvrditi.

Rezultati novih istraživanja predstavljeni su u naučnom časopisu Archaeologia Austriaca, a o njima je 23. septembra izvestio i Univerzitet u Kilu, čiji je Cluster of Excellence ROOTS učestvovao u projektu. U domaćoj javnosti nova saznanja predstavio je i specijalizovani portal „Sve o arheologiji“, pod naslovom „Vinčansko naselje pre 6.800 godina bilo je mnogo veće nego što se mislilo“.

Za Opovo ovi rezultati imaju poseban značaj. Ugar-Bajbuk više nije samo lokalitet poznat po značajnim iskopavanjima iz osamdesetih godina prošlog veka. Savremena istraživanja pokazuju da se ispod opovačkih njiva kriju ostaci velike zajednice koja je pre gotovo sedam milenijuma predstavljala značajnu tačku u mreži neolitskih naselja ovog dela Evrope.

(Glas Opova)